Nhiễm trùng đường tiết niệu (cUTI) 2026
NHIỄM TRÙNG TIẾT NIỆU. (cUTI )
11/2026
Nhiễm trùng đường tiết niệu có thể biểu hiện từ viêm bàng quang nhẹ đến viêm thận–bể thận, sepsis và septic shock. Trong thực hành Tiết niệu, một trong những câu hỏi quan trọng nhất là:
Đường tiết niệu có đang bị tắc nghẽn hay không?
Sự khác biệt này quyết định cách xử trí. Nhiễm trùng không kèm tắc nghẽn thường có thể kiểm soát bằng kháng sinh và điều trị hỗ trợ. Ngược lại, nhiễm trùng phía trên một vị trí tắc nghẽn là cấp cứu Tiết niệu; kháng sinh đơn độc có thể không đủ nếu hệ thống đài–bể thận chưa được dẫn lưu.
1. NHIỄM TRÙNG ĐƯỜNG TIẾT NIỆU KHÔNG TẮC NGHẼN
Đây là tình trạng nhiễm trùng đường niệu nhưng dòng nước tiểu vẫn được lưu thông, không có bằng chứng bế tắc đáng kể tại niệu quản, cổ bàng quang hoặc niệu đạo.
Tùy vị trí và mức độ, người bệnh có thể mắc:
-Viêm bàng quang.
-Viêm thận–bể thận không tắc nghẽn.
-Nhiễm trùng liên quan catheter nhưng catheter vẫn dẫn lưu tốt.
-Viêm tuyến tiền liệt cấp không kèm bí tiểu hay áp-xe.
-Nhiễm trùng đường niệu có yếu tố nguy cơ nhưng chưa có source cần dẫn lưu.
Biểu hiện thường gặp
Nhiễm trùng khu trú ở bàng quang thường gây tiểu buốt, tiểu gấp, tiểu nhiều lần và đau vùng trên xương mu. Người bệnh thường không sốt và không có biểu hiện suy cơ quan.
Khi nhiễm trùng đã vượt ra ngoài bàng quang, người bệnh có thể sốt, rét run, đau hông lưng, buồn nôn, nôn hoặc toàn trạng xấu. EAU gọi nhóm này là
systemic UTI, bao gồm viêm thận–bể thận, viêm tuyến tiền liệt cấp và urosepsis.
Đánh giá cần thiết
Người bệnh nghi systemic UTI thường cần:
-Tổng phân tích nước tiểu.
-Cấy nước tiểu và kháng sinh đồ.
-Công thức máu, creatinine, điện giải và các xét nghiệm đánh giá cơ quan.
-Cấy máu nếu có sepsis, bệnh nặng hoặc rét run.
-Lactate khi nghi giảm tưới máu hoặc septic shock.
-Siêu âm hoặc CT nếu có yếu tố nguy cơ, chẩn đoán chưa rõ hay đáp ứng điều trị không thuận lợi.
Không nên chẩn đoán UTI chỉ dựa vào nước tiểu đục, mùi hôi, pyuria hoặc một kết quả cấy dương tính. Pyuria cho biết có phản ứng viêm nhưng không chứng minh chắc chắn nguyên nhân là nhiễm khuẩn. Bacteriuria có thể là nhiễm trùng, asymptomatic bacteriuria, colonization hoặc contamination.
Điều này đặc biệt quan trọng ở người có catheter, JJ hoặc nephrostomy vì biofilm và bacteriuria xuất hiện rất thường xuyên.
Nguyên tắc điều trị
Kháng sinh kinh nghiệm được lựa chọn dựa trên:
- Có sepsis hay không.
- Nhiễm trùng mắc phải trong cộng đồng hay bệnh viện.
- Kết quả cấy nước tiểu trước đây.
- Kháng sinh đã sử dụng gần đây.
- Nguy cơ ESBL, CRE,
Pseudomonas hoặc Enterococcus.
- Chức năng thận, dị ứng, thai kỳ và tương tác thuốc.
- Kháng sinh đồ của bệnh viện.
Khi có kết quả cấy, cần chuyển sang kháng sinh đích và giảm phổ sớm nếu phù hợp. Người bệnh đang dùng thuốc tĩnh mạch có thể chuyển sang đường uống khi đã cải thiện, ổn định huyết động, uống và hấp thu được, đồng thời có thuốc uống đạt nồng độ điều trị tại vị trí nhiễm trùng.
Theo IDSA 2025, nhiều trường hợp cUTI cải thiện tốt có thể điều trị trong 5–7 ngày với fluoroquinolone hoặc khoảng 7 ngày với thuốc không thuộc nhóm fluoroquinolone. Thời gian được tính từ ngày đầu sử dụng kháng sinh thực sự có hiệu quả. Tuy nhiên, prostatitis, áp-xe, suy giảm miễn dịch nặng hoặc source chưa được kiểm soát cần kế hoạch cá thể hóa.
2. NHIỄM TRÙNG ĐƯỜNG TIẾT NIỆU CÓ TẮC NGHẼN
Nhiễm trùng có tắc nghẽn xảy ra khi vi khuẩn phát triển phía trên một vị trí bế tắc, khiến nước tiểu hoặc mủ không thể thoát bình thường.
Nguyên nhân thường gặp gồm:
-Sỏi niệu quản.
-Hẹp niệu quản.
-Khối u chèn ép hoặc xâm lấn đường niệu.
-Cục máu đông hoặc mảnh mô.
-JJ bị tắc, đóng cặn hoặc sai vị trí.
-Phù nề niệu quản sau can thiệp.
-Tắc nghẽn hai bên hoặc tắc nghẽn ở người có thận đơn độc.
-Bí tiểu do tăng sinh tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo hoặc bàng quang thần kinh.
Khi nước tiểu nhiễm trùng bị giữ lại trong một hệ thống kín, áp lực trong đài–bể thận tăng, vi khuẩn và độc tố có thể nhanh chóng đi vào tuần hoàn. Người bệnh có thể chuyển từ sốt, đau hông lưng sang sepsis hoặc septic shock trong thời gian ngắn.
Nếu trong hệ thống đài–bể thận đã có mủ, tình trạng này được gọi là
pyonephrosis.
Dấu hiệu gợi ý tắc nghẽn
Cần nghĩ đến nhiễm trùng có tắc nghẽn khi người bệnh có một hoặc nhiều biểu hiện:
-Sốt hoặc rét run kèm đau quặn thận hay đau hông lưng.
-Tiền sử sỏi niệu quản.
-Thận ứ nước trên siêu âm.
-Thiểu niệu hoặc vô niệu.
-Creatinine tăng, đặc biệt khi có thận đơn độc hoặc tắc hai bên.
-JJ hoặc nephrostomy giảm hay ngừng dẫn lưu.
-Đau tăng sau URS, RIRS, PCNL hoặc thủ thuật đường niệu.
-Nhiễm trùng không cải thiện dù kháng sinh có vẻ phù hợp.
-Sepsis chưa xác định rõ nguồn.
Siêu âm thường là phương tiện hình ảnh ban đầu vì có thể phát hiện ứ nước, cầu bàng quang và một số sỏi. Tuy nhiên, siêu âm bình thường không loại trừ hoàn toàn tắc nghẽn cấp; hệ niệu có thể chưa giãn rõ trong giai đoạn sớm.
CT không cản quang giúp xác định sỏi. CT có cản quang cung cấp thêm thông tin về nhu mô thận, áp-xe, viêm quanh thận và các chẩn đoán thay thế. Việc lựa chọn protocol phải dựa trên tình trạng lâm sàng, chức năng thận và câu hỏi cần giải quyết.
3. VÌ SAO KHÁNG SINH ĐƠN ĐỘC CÓ THỂ THẤT BẠI?
Kháng sinh có thể giảm bacteremia và kiểm soát một phần phản ứng nhiễm trùng, nhưng không thể:
-Làm viên sỏi đang bít niệu quản biến mất ngay.
-Giải phóng áp lực trong hệ thống đài-bể thận.
-Dẫn lưu mủ ra khỏi một khoang kín.
-Khắc phục JJ hoặc nephrostomy bị tắc.
-Loại bỏ biofilm trên một dụng cụ không còn cần thiết.
-Dẫn lưu áp-xe có kích thước đáng kể.
Vì vậy, khi có infected obstructed kidney, điều trị phải triển khai hai đường song song:
Kiểm soát nhiễm trùng: lấy cấy, dùng kháng sinh sớm, hồi sức, điều trị đích và giảm phổ khi có kết quả.
Kiểm soát nguồn nhiễm: giải áp hệ niệu, dẫn lưu mủ, lấy bệnh phẩm từ hệ niệu trên và xử lý dụng cụ bị tắc hoặc nhiễm khuẩn.
4. GIẢI ÁP BẰNG JJ HAY NEPHROSTOMY?
Hai phương pháp chính là:
-Đặt ureteral stent JJ ngược dòng.
-Dẫn lưu thận qua da bằng percutaneous nephrostomy.
Không có phương pháp tốt nhất cho mọi trường hợp. Lựa chọn phụ thuộc vào:
-Vị trí và nguyên nhân tắc nghẽn.
-Khả năng đi qua vị trí tắc bằng nội soi.
-Mức độ ổn định của người bệnh.
-Nguy cơ gây mê.
-Rối loạn đông máu.
-Kinh nghiệm và nguồn lực của cơ sở.
-Khả năng thực hiện thủ thuật nhanh nhất và chắc chắn nhất.
Ở người bệnh septic shock không ổn định, nephrostomy có thể thuận lợi nếu thực hiện nhanh dưới hướng dẫn hình ảnh và gây tê tại chỗ. JJ có thể phù hợp khi có thể tiếp cận ngược dòng nhanh, an toàn và đạt dẫn lưu chắc chắn.
Mục tiêu không phải chọn phương pháp “đẹp” hơn, mà là đạt được dẫn lưu hiệu quả sớm nhất với nguy cơ thấp nhất.
Surviving Sepsis Campaign 2026 khuyến cáo source control sớm, lý tưởng trong vòng sáu giờ khi đã xác định có ổ nhiễm cần can thiệp. EAU cũng xem thận tắc nghẽn có dấu hiệu UTI hoặc vô niệu là một cấp cứu Tiết niệu.
5. CÓ NÊN LẤY SỎI NGAY TRONG GIAI ĐOẠN SEPSIS?
Thông thường không nên thực hiện URS, RIRS hoặc PCNL triệt để khi sepsis chưa được kiểm soát. Thao tác kéo dài và tăng áp lực trong hệ niệu có thể làm bacteremia nặng hơn.
Trình tự an toàn thường gồm:
-Hồi sức và dùng kháng sinh ngay.
-Giải áp bằng JJ hoặc nephrostomy.
-Lấy nước tiểu hoặc mủ từ hệ niệu trên để cấy.
-Điều chỉnh kháng sinh theo kết quả.
-Theo dõi huyết động và chức năng cơ quan.
-Điều trị sỏi triệt để sau khi sepsis đã giải quyết.
Không có một số ngày cố định áp dụng cho mọi người bệnh. Thời điểm điều trị sỏi phụ thuộc vào mức độ hồi phục, cấy nước tiểu, thuốc đang sử dụng, tình trạng dẫn lưu, phương pháp can thiệp và nguy cơ gây mê.
6. KHI NÀO PHẢI NGHĨ LẠI CHẨN ĐOÁN VÀ ĐIỀU TRỊ?
Nếu sau 24–72 giờ người bệnh vẫn sốt hoặc không cải thiện, không nên chỉ đổi sang kháng sinh phổ rộng hơn. Cần đánh giá lại:
-Kháng sinh có thật sự nhạy và đủ liều không?
-Liều đã điều chỉnh đúng theo chức năng thận chưa?
-Có tắc nghẽn bị bỏ sót không?
-Có pyonephrosis hoặc áp-xe không?
-Catheter, JJ hay nephrostomy có bị tắc hoặc sai vị trí không?
-Có prostatitis hoặc áp-xe tuyến tiền liệt không?
-Bệnh phẩm ban đầu có bị nhiễm bẩn không?
-Có nguồn nhiễm ngoài hệ niệu hoặc chẩn đoán khác không?
7. NHỮNG DẤU HIỆU CẦN ĐẾN BỆNH VIỆN NGAY
Người bệnh cần được đánh giá khẩn khi có:
-Sốt cao, rét run kèm đau hông lưng.
-Huyết áp thấp, chóng mặt hoặc ngất.
-Lơ mơ, lú lẫn hoặc khó đánh thức.
-Thở nhanh hoặc khó thở.
-Tiểu rất ít hoặc không có nước tiểu.
-Đau tăng ở người đang có sỏi, JJ hoặc nephrostomy.
-Nephrostomy hoặc catheter đột ngột ngừng chảy.
-Nôn liên tục, không uống được.
-Thai kỳ, thận đơn độc, ghép thận hoặc suy giảm miễn dịch kèm triệu chứng nhiễm trùng.
KẾT LUẬN
Nhiễm trùng đường tiết niệu không tắc nghẽn thường được kiểm soát bằng kháng sinh thích hợp, điều trị hỗ trợ và theo dõi đáp ứng. Nhiễm trùng có tắc nghẽn là tình trạng nguy hiểm hơn vì ổ nhiễm nằm phía trên một hệ thống không được dẫn lưu.
Trong infected obstructed kidney, lựa chọn ceftriaxone, piperacillin–tazobactam hay meropenem chỉ là một phần của điều trị. Câu hỏi quyết định vẫn là:
Hệ niệu đã được giải áp và source nhiễm trùng đã được kiểm soát chưa?
BS CKI ĐỖ HOÀNG DŨNG
--------------
Tài liệu:
⁃
IDSA cUTI 2025,
EAU Urological Infections,
⁃
EAU Urolithiasis và
Surviving Sepsis Campaign 2026.
Bài viết cung cấp thông tin chuyên môn và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp.
LINK :
https://1drv.ms/w/c/fc60f36a15580514/IQBkSlmuKQcAQY5Q9pCzfLYvAb0or0I3E9ZJP1nZmIddQ-A
Các dịch vụ khác