ĐỌC VÀ DIỄN GIẢI XÉT NGHIỆM THƯỜNG GẶP TRONG TIẾT NIỆU

CHƯƠNG 4

ĐỌC VÀ DIỄN GIẢI XÉT NGHIỆM THƯỜNG GẶP TRONG TIẾT NIỆU

⸻

1. Mục tiêu của xét nghiệm trong tiết niệu
Xét nghiệm trong tiết niệu không nhằm tìm cho đủ chỉ số, mà nhằm:
-Xác nhận hoặc loại trừ nguy cơ cần can thiệp
-Định hướng mức độ nặng
-Theo dõi diễn tiến và đáp ứng điều trị
Bác sĩ Nội trú cần luôn tự hỏi: “Kết quả này giúp tôi quyết định làm gì tiếp theo?”. Nếu không trả lời được câu hỏi đó, xét nghiệm đó chưa cần thiết.
2. Nguyên tắc đọc xét nghiệm cho BS Nội trú
-Không đọc từng chỉ số, đọc theo nhóm. Một sai lầm phổ biến là:
•Nhìn vào con số đơn lẻ, so với “giá trị bình thường”. Kết luận vội vàng
-Trong tiết niệu, cần đọc theo cụm:
•Nước tiểu
  •Công thức máu
  •Chức năng thận
•Dấu viêm – nhiễm trùng
-Đọc xét nghiệm trong bối cảnh lâm sàng. Cùng một kết quả:
•Ở người trẻ khỏe ≠ người già bệnh nền
•Trước can thiệp ≠ sau can thiệp
•Có triệu chứng ≠ không triệu chứng
Không có xét nghiệm “độc lập với lâm sàng”.
3. Phân tích xét nghiệm nước tiểu – nền tảng của tiết niệu
-Tổng phân tích nước tiểu (urinalysis). Những điểm BS Nội trú cần chú ý:
•Hồng cầu niệu
•Vi thể ≠ đại thể
•Hồng cầu biến dạng → nghĩ nguồn gốc cầu thận
•Bạch cầu niệu. Gợi ý viêm / nhiễm
•Nitrite (+). Gợi ý vi khuẩn Gram âm
•Protein niệu. Không phải lúc nào cũng do thận
Tiểu máu + bạch cầu chưa chắc là nhiễm trùng.
-Cấy nước tiểu. Chỉ định khi:
•Nhiễm trùng tiểu có triệu chứng
•Nhiễm trùng tái diễn
•Trước can thiệp xâm lấn
Sai lầm thường gặp:
•Cấy khi không triệu chứng
•Không lấy mẫu đúng cách
•Đọc kháng sinh đồ không gắn lâm sàng
4. Công thức máu – dấu viêm
-Bạch cầu máu
•Tăng ≠ luôn là nhiễm trùng
•Bình thường ≠ loại trừ nhiễm trùng nặng (đặc biệt người già)
- CRP / Procalcitonin
•Dùng để theo dõi diễn tiến, không chỉ để chẩn đoán
•CRP tăng kéo dài → nghĩ nhiễm trùng chưa kiểm soát
Đừng để một con số CRP dẫn dắt quyết định mổ.
5. Chức năng thận – đọc để không làm hại
-Creatinine & eGFR
•Creatinine bình thường không loại trừ tắc nghẽn sớm
•So sánh với giá trị nền quan trọng hơn giá trị tuyệt đối
.  -Điện giải:
   •Kali tăng: cần xử trí trước can thiệp
   •Natri thấp: đặc biệt lưu ý ở người cao tuổi
6. PSA và các bẫy thường gặp
-PSA không phải xét nghiệm cấp cứu. Những tình huống làm PSA tăng giả:
•Nhiễm trùng
•Bí tiểu
•Đặt thông tiểu
•Thủ thuật gần đây
-Không chỉ định sinh thiết chỉ vì PSA cao trong bối cảnh cấp.
7. Xét nghiệm trước can thiệp – cần đủ, không cần dư
-Tối thiểu cần:
•Công thức máu
   •Đông máu (nếu có chỉ định)
   •Chức năng thận
   •Nước tiểu ± cấy
  -Không cần:
•Làm đủ “cho yên tâm”
•Lặp lại khi không thay đổi lâm sàng
8. Những sai lầm thường gặp của BS Nội trú
-Đọc xét nghiệm tách rời lâm sàng
-Quá tin vào chỉ số “bình thường”
-Dùng xét nghiệm để biện minh cho can thiệp
-Không theo dõi xu hướng (trend)
9. Cách ghi nhận xét nghiệm trong bệnh án
-Một ghi nhận tốt cần:
•Nêu điểm bất thường chính
   •Gắn với nhận định lâm sàng
   •Đề xuất kế hoạch tiếp theo
   Ví dụ: “XN nước tiểu có BC (+), nitrite (+), CRP tăng → nghĩ nhiễm trùng tiểu.
Siêu âm có ứ nước thận → theo dõi sát, cân nhắc dẫn lưu nếu diễn tiến xấu.”
10. Tóm lại
Xét nghiệm không thay thế tư duy lâm sàng. Nó chỉ có giá trị khi được đặt đúng chỗ.
Bác sĩ Nội trú đọc xét nghiệm tốt sẽ: Ít làm thừa, Ít bỏ sót nguy cơ và ít gây hại cho người bệnh

ĐỌC VÀ DIỄN GIẢI XÉT NGHIỆM THƯỜNG GẶP TRONG TIẾT NIỆU